dinsdag 13 mei 2014

Sociaal gedrag van de hond

Lezing van 13/05/2014

‘Sociaal zijn’ door de jaren heen

Toen ik meer dan 30 jaar geleden mijn eerste hond kreeg, bestonden er geen puppyklassen. Ik ging met mijn Duitse herder Tosca naar een hondenclub. In de kantine lieten we pups, jonger dan 6 maand, een aantal keer vrij lopen tussen de mensen en eventueel andere aanwezige pups. Ik herinner me dat we dan met z'n allen op een stoel zaten te kijken naar 2 à 3 pups die aan het ravotten waren. Er werd nooit ingegrepen. De opleiding van Tosca was gericht op het waak- en verdedigingsprogramma maar hij diende wel sociaal te zijn. 'Sociaal' zijn betekende: niet bijten zonder commando.

In België zijn de puppyklassen pas begin 1990 ontstaan. Pups waren sowieso ouder dan 3 maand. Een aantal jaar later (1995 - 1996) schoten de puppyklassen, onder invloed van Engeland en de Verenigde staten, als paddenstoelen uit de grond. De beloningsgerichte training werd geïntroduceerd op basis van de ideeën van John Fisher. Het doel van de puppyklassen was om beter sociaal gedrag aan te leren door vroege socialisatie en beloningsgerichte training. Men kon naar de puppyklas als de pup 8 weken oud was. Sociaal gedrag had een andere definitie gekregen. Een hond was sociaal als hij op een 'vriendelijke' manier met mensen en honden kon omgaan.

Door omstandigheden nam de vraag naar een hond toe. Honden kregen een andere functie - het werden leden van een gezin . Door enkele ernstige ongevallen ontstond er zelfs een sensibilisering rond socialisatie van de hond. Iedereen werd aangemoedigd om met de hond naar de hondenschool te gaan.

Ondanks het grote aanbod aan puppyklassen nam ook de vraag naar gedragstherapie toe. Het organiseren van puppyklassen kon blijkbaar niet voorkomen dat er meer gedragsproblemen ontstonden zoals:
1. Meer angst
2. Meer frustratiegedrag met agressie naar andere honden tot gevolg
3. Meer agressie naar mensen

Puppyklassen zijn niet de oorzaak van probleemgedrag maar beter sociaal gedrag bij de hond werd evenmin bereikt. Australisch onderzoek toonde aan dat puppyklassen niet bijdragen tot beter sociaal gedrag bij de hond - Kersti Seksel - School of BehaÍioural Sciences, Macquarie UniÍersity, Sydney, NSW, 2109, Australia - Accepted 16 October 1998.

Veel jonge honden overlijden omdat ze worden euthanaseerd ten gevolge van gedragsproblemen. Enkele oorzaken van probleemgedrag bij de hond:
- Fokbeleid: zowel hobbyfokkers (lijnteelt) als broodfok (vroege traumatische ervaringen bij zowel ouderdieren als pups).
- Pré-opvoeding: periode vanaf de geboorte tot verlaten van het nest op 8 weken (basisnoden en stimulering).
- Antropomorfisme: Mensen kijken naar honden alsof het kinderen (mensen) zijn, verwachtingspatroon door menselijke projectie, eigenschappen aan een hond toedelen die hij niet heeft (mijn hond denkt dat..., mijn hond weet dat...), enz.
- Interpretatie en (aangeleerd) inzicht over sociaal gedrag van de hond.


Persoonlijke ruimte van de hond… en daarbuiten

Klopt onze interpretatie en ons inzicht over het sociaal gedrag van de hond? Wat volgt, is voor mijn eigen rekening. Het is geen theorie die ik anderen wil opdringen. Maar ik nodig u uit om even, als was het maar heel even, een open geest te hebben. Indien het niets voor u is, geen probleem.

Honden zijn territoriale dieren en ze zijn zich bewust van hun persoonlijke ruimte. De persoonlijke ruimte is de zone rond de rust en slaapplaats en rond het eigen lichaam (het lichaam als territorium).
Indien men de grens van de persoonlijke ruimte overschrijdt, treedt er spanning op. Hoe meer vertrouwen de hond in een individu heeft, hoe kleiner zijn persoonlijke ruimte zal zijn. Ten opzichte van vreemde individuen zal de persoonlijke ruimte groter zijn dan ten opzichte van vertrouwde individuen.

De grootte van de persoonlijke ruimte van een hond is individueel afhankelijk. Het is het resultaat van het aangeboren temperament en kan door leerprocessen positief en negatief beïnvloed worden - tijdens socialisatieperiode en ook nadien.

Waar ik er vroeger, onder invloed van de literatuur, van uitging dat de socialisatie moest gebeuren tussen 3 en 12 weken en dat er nadien niets meer kon worden ingehaald ben ik nu door ervaring overtuigd dat een hond, als hij door het gezin wordt begrepen, steeds sociale vaardigheden kan bijleren.

Honden zijn zich bewust van de grenzen van de niet-persoonlijke ruimte - het huis, de tuin, de auto. Maar wat als die grenzen niet duidelijk zijn? Hoe gaan ze daarmee om? Volgens mij heeft een hond geen bewustheid van het verlaten van een territorium. Iedere plaats waar hij is, ervaart hij als zijn territorium. Honden zullen hun grenzen van de niet-persoonlijke ruimte aangeven want binnen die grenzen zou er voorspelbaarheid en controleerbaarheid moeten zijn = veiligheid.

Voorspelbaarheid: welke signalen (visueel, de bel, andere geluiden) geven aan dat een individu het territorium zal betreden? Is het individu een gezinslid, vertrouweling of onbekend.
Controleerbaarheid: Welk gedrag heeft de hond geleerd om met bezoekers om te kunnen gaan? Blaffen als afstandvergrotend signaal. Begroetingsgedrag met iemand waarmee de hond vertrouwd is, ander gedrag, gedrag t.o.v. een vreemde bezoeker.

Wat betekent het voor een hond om zich te begeven in een territorium waar de grenzen onduidelijk zijn?
Voorspelbaarheid: Andere mensen en honden (andere dieren) zijn aanwezig in of betreden het territorium. Er zijn visuele -, auditieve - en geursignalen.
Controleerbaarheid: De hond heeft nooit de controle over de niet-persoonlijke ruimte. Dergelijke moeilijkheid kan spanning veroorzaken bij de hond. Honden hebben de aangeboren aanleg om zich aan alle situaties makkelijk te kunnen aanpassen. Toch zijn er veel honden die heel zenuwachtig en angstig zijn als ze zich in een omgeving bevinden waarvan de grenzen niet duidelijk zijn (op straat, het park, enz).

De meeste honden hebben zich door gewenning aan deze situatie aangepast en gedragen zich kalm en evenwichtig. Voor andere honden kan het feit dat ze geen controle hebben over deze situatie lastig zijn. Soms ervaren honden zoveel stress en frustratie dat ze emotioneel gedrag gaan vertonen. Veel honden die het te moeilijk hebben in de oncontroleerbare niet-persoonlijke ruimte zullen onder invloed van leerprocessen aangeleerd emotioneel gedrag ontwikkelen waarbij ze anticiperen op het opmerken van signalen die geassocieerd zijn met de aanwezigheid van andere mensen en honden.
- trekken aan de leiband
- vluchten in de jachtdrift
- afval eten
- blaffen tijdens het wandelen.
- heel veel markeergedrag vertonen *
*Honden die veel markeren begrenzen de niet persoonlijke ruimte. Als men dit als geleider begrijpt is er geen probleem. Indien men denkt dat de hond daardoor dominant is – “u bent de dominant... dus de hond dient gecorrigeerd te worden”... - dan hebben hond en geleider een probleem.

Het grote probleem is dat het de goedmenende geleiders zijn die het probleem van de hond voortdurend versterken. Men brengt de hond steeds in te moeilijke situaties en reageert voortdurend op het (ongewenst) gedrag . Vergeet niet: "Reactie op gedrag maakt gedrag sterker".
- de hond willen trainen in een voor hem te moeilijke situatie.
- terwijl de hond emotioneel is, zijn gedrag proberen afleiden met snoepjes of een speeltje.
- corrigeren van frustratiegedrag.
- commando's geven terwijl de hond het te moeilijk heeft.
- de hond proberen geruststellen.
Dit zijn allemaal reacties die bijdragen tot meer stress, meer frustratie en meer emotioneel gedrag.

Nog moeilijker is het om voorspelbaarheid en controleerbaarheid over de persoonlijke ruimte te bereiken. Als honden niet aan de leiband zijn, valt dit allemaal wel nog mee maar voor de aangelijnde hond is het enorm lastig. Het is de norm dat men iedere hond moet kunnen aanraken. Als de hond het niet aangenaam vindt en agressief gedrag vertoont, krijgt hij het etiket 'agressief' opgeplakt.
Omdat ook mensen hun lichaam als onderdeel van het persoonlijk territorium beschouwen, kunnen we hier de vergelijking maken. Wij kunnen ervan uitgaan dat we niet zomaar door iedereen betast zullen worden. Wat dat betreft hebben mensen als het goed gaat honderd procent controle over de situatie. Maar bij honden ligt dat anders. Iedereen voelt zich hondenliefhebber en wil dat aan de hond laten weten door hem aan te raken. Door zijn persoonlijke ruimte niet te respecteren. Van hondenliefde is volgens mij hier geen sprake.

Ook nu speelt het temperament van de hond en zijn ervaringen een rol bij de manier waarop hij zal omgaan met het feit dat hij te pas en te onpas kan worden benaderd en aangeraakt. De meeste honden vinden dit onder invloed van gewenning oké. Controle kan bereikt worden door conflictvermijdend gedrag te vertonen. Een hond kan ook geleerd hebben dat agressief gedrag vertonen een mogelijkheid is om de persoonlijke ruimte te controleren.

Ik herinner me een hond die het absoluut niet aankon dat hij door een vreemde persoon werd aangeraakt. Zijn gezin deed er alles aan om te voorkomen dat er iemand zomaar zijn persoonlijke ruimte zou betreden. Maar waarvoor gevreesd werd, gebeurde. In een situatie waarvan het gezin dacht dat hun hond veilig was, werd hij toch langs achter benaderd en aangeraakt. De hond beet de man hard in de hand. De man was een aantal weken werkonbekwaam. U kunt wellicht raden wat er met de hond gebeurde?

Wat betekent het voor een hond om aangelijnd te zijn?
Doordat de hond aan de leiband is, heeft hij geen controle over zijn persoonlijke ruimte. De controle gebeurt door de geleider. Indien de geleider rekening houdt met het feit dat de aangelijnde hond minder controle heeft over zijn persoonlijke ruimte is er niets mis met aangelijnd wandelen. Maar als men als geleider ervan uitgaat dat de hond 'de baas' gewoon moet volgen en geen rekenschap houdt met de onmogelijkheid dat de hond zijn persoonlijke ruimte onvoldoende kan controleren dan bestaat de kans dat de hond stress heeft en zijn frustratiegedrag zal uiten door middel van agressief uitvalgedrag.
Er wordt dan wel geroepen dat de hond dominant is en dat hij zich sterker voelt omdat zijn 'baas' erbij is... allemaal heel interessant maar ik bekijk het anders. De hond heeft geen mogelijkheid om de afstand tussen hem en de ander te controleren. Hij voelt zich bedreigd maar de geleider merkt dit niet op. De hond kan dan niet anders dan voor zichzelf opkomen met het gekende gedrag. Uiteraard is men teleurgesteld over het gedrag van de hond, niet? U klopt aan bij een gedragstherapeut want de hond dient het uitvalgedrag af te leren...

Hoe komt het dat honden andere vreemde mensen en honden zomaar binnen hun persoonlijke ruimte benaderen?
Onlangs had ik het genoegen om Maple te leren kennen. Maple is een uit Thailand geadopteerde hond, afkomstig van zwerfhonden. We liepen toevallig een man met een aangelijnde hond tegemoet. Toen de honden ongeveer 8 à 10 meter van elkaar verwijderd waren, liep Maple de aangelijnde hond tegemoet. Op een afstand van 3 meter remde ze af en ging heel langzaam naar de hond toe. Op een afstand van ongeveer anderhalve meter viel de aangelijnde hond naar haar uit. Maple draaide onmiddellijk zijwaarts en wachtte af. Vervolgens nam ze afstand van de hond en ging gewoon verder. Ze respecteerde de persoonlijke ruimte van de aangelijnde hond. Beide honden vertoonden normaal gedrag. Helaas wordt het gedag van beide honden door de publieke opinie als storend ervaren. Ook nu werd de aangelijnde hond door zijn geleider gecorrigeerd, terwijl ik er de geleider van Maple wees op het sociaal gedrag van haar hond. Het probleem is niet dat de andere hond naar Maple uitviel maar dat hij door zijn geleider gecorrigeerd werd.

We zien ook andere gebeurtenissen:
Soms rennen loslopende honden van op grote afstand recht op een andere hond af om ze onmiddellijk heel dicht en binnen hun persoonlijke ruimte te benaderen. Dergelijk gedrag wordt meestal als een ernstige bedreiging ervaren. De naderende hond is opgewonden waardoor zijn remmingmechanismen mogelijks zijn uitgeschakeld. Indien de andere hond dan emotioneel reageert, bestaat de kans dat er agressie ontstaat.

Honden leren door omstandigheden* dat ze controle kunnen nemen over hun eigen persoonlijke ruimte door de afstand tussen hen en een ander individu zo snel mogelijk klein te maken. Op die manier wordt er vermeden dat ze zelf worden benaderd. Mensen zeggen: "Mijn hond vindt andere honden en mensen leuk want hij loopt zelf naar ze toe". Dat gegeven klopt op voorwaarde dat de remmingmechanismen blijven werken. Zo niet, dan is er iets anders aan de hand.

*Omstandigheden waardoor de hond leert om zelf naar een ander individu toe te lopen om controle te nemen over de situatie - persoonlijke ruimte:
- Het zijn de mensen die willen dat hun honden met andere vreemde honden kunnen spelen. Dit zou mogelijks een gevolg van antropomorfisme kunnen zijn. We vinden het leuk als kinderen spelen... Honden spelen enkel als ze elkaar vertrouwen. We brengen onze honden naar de hondenschool, het park, de hondenweide en naar de hondenspeelklasjes om te spelen. Wij beslissen dat onze hond 'moet' spelen. Omdat onze honden zo een fantastisch aanpassingsvermogen hebben, loopt het wonderlijk meestal goed. Maar wat met die honden die zich niet onmiddellijk aan het geweld kunnen aanpassen?
- De hond heeft zich zelf bedreigd gevoeld terwijl er iemand in zijn persoonlijke ruimte was gekomen. Conflictvermijdend gedrag - wegdraaien, afstand nemen, bevriezen heeft niet gewerkt. Zelf actief naar het individu lopen werkte wel... soms.
- Traumatische ervaringen (hierdoor kan of moet de hond leren dat de aanval de beste verdediging is).

Hoe komt het dat bepaalde honden uitvallen naar mensen en honden?
Omdat ze geleerd hebben dat uitvallen het gedrag is waardoor ze controle hebben over de ander zodat de andere uit hun persoonlijke ruimte blijven.
Mijn definitie van sociaal gedrag van de hond is: Sociaal en vriendelijk gedrag is respect tonen voor de persoonlijke ruimte van de ander.

Praktische tips

Breng pups in omstandigheden waar ze sociaal gedrag kunnen leren.
- Puppyklassen van 3 tot 5 pups. Grenzen van niet-persoonlijke ruimte zijn duidelijk aangegeven. Pups worden voordien geëvalueerd op temperament. Pups worden in groepjes van passend temperament onderverdeeld. Afhankelijk van de vorderingen kunnen de groepjes aangepast worden. De gezinsleden worden betrokken bij de socialisatie van de pups waarbij de focus wordt gelegd op taal van de hond. Mensen leren rekening houden met de persoonlijke ruimte van de pup en worden gemotiveerd om de inzichten thuis en onder andere omstandigheden in de praktijk te brengen en te oefenen.
- Pas de procedure 'ontvangen van bezoek' toe. Dit wil zeggen dat de pup voor er bezoek komt naar een veilige en begrensde persoonlijke of niet-persoonlijke ruimte wordt gebracht. De bezoekers worden geïnformeerd over de manier waarop de pup kan begroet worden. Pas als de pup en de mensen er klaar voor zijn kan de pup bij het bezoek komen. Eenmaal de bezoekers zich aan de procedure kunnen houden kan de hond gewoon in de sociale groep blijven als er bezoek komt. Afhankelijk van het temperament van de hond kan deze procedure tot de volwassenheid van de hond worden aangehouden als er voor hem onbekend bezoek komt.

Neem leiding en help uw aangelijnde hond zodat zijn persoonlijke ruimte gerespecteerd kan worden.
- Leer uw hond zowel rechts als links aan de leiband lopen en pas de situatie aan de noodzaak van het moment aan.
- Spreek mensen op een vriendelijke manier aan om ze te ontraden om uw hond zo maar aan te raken. Ga desnoods tussen de persoon en uw hond staan (zijwaarts naar de persoon gericht).
- Geef uw hond ruimte als hij door een andere hond wordt benaderd. Neem de leiband zeker niet korter vast en trek hem niet van de andere hond weg.
- Als uw hond door een te snel naderende hond benaderd wordt, kunt u zelf met de naderende hond, op een vriendelijke manier contact nemen zodat u voorkomt dat uw hond zich bedreigd hoeft te voelen.

Herken (en reageer op) spanningssignalen van uw hond.
Spanningssignalen zijn een reactie van het lichaam om met stress om te kunnen gaan. Door het vertonen van spanningssignalen kan de hond zichzelf en de ander ontspannen .
De belangrijkste spanningssignalen zijn: neuslik, muillik, de voorpoot heffen, geeuwen en wegkijken.
Er is niets mis met spanningssignalen! Herken ze. Het is belangrijk dat de spanning weggaat. U hoeft dan niets te doen. Indien de hond spanningssignalen blijft vertonen, kunt u beter de situatie voor hem aanpassen zodat de hond tot ontspanning kan komen.

Toon begrip voor emotioneel gedrag van uw hond.
Het heeft lang geduurd voor men erkende dat honden emoties kunnen hebben. Wanneer zal men aanvaarden dat ze deze emoties ook kunnen en mogen uiten? We vinden het allemaal leuk als onze hond vreugde uit maar als hij eens een negatieve emotie heeft, neen, dat mag niet. Waarom corrigeert men een hond als hij woede vertoont? Waarom kan men niet aanvaarden als de hond eens angstig is? Waarom mag een hond geen afgunst hebben? Wat is er fout aan emoties? Met de omstandigheden waarin de hond de emoties vertoont misschien wel… Iedere reactie op emotioneel 'gedrag' zal het gedrag laten toenemen. Laat het emotioneel gedrag voor wat het is en pas de situatie aan.

Werk samen met uw hond om moeilijke situaties op te kunnen lossen.
Honden zijn met mensen komen samenleven om samen kleine en grote moeilijkheden op te lossen.
Waarom willen we de hond altijd controleren? Waarom willen we steeds de baas zijn? Waarom werken we niet gewoon samen?
- Voorkom dat u al te veel verwachtingen heeft van uw hond. Verwachtingen die niet ingevuld worden zorgen voor frustratie. Vraag alleen aan uw hond waarvan u zeker bent dat hij het ook zal kunnen of help hem om het juiste gedrag te kunnen vertonen (de situatie aanpassen, training).
- Neem controle over elkaar. Zorg voor voorspelbaarheid over elkaars doen en laten.
- Voorkom dat de hond de controle heeft over de gezinsleden. Kijk uit met beloningsgerichte training in de vorm van lokbeloning. Wat de hond het eerst leert, daar valt hij gedurende zijn hele leven op terug. Honden hebben een reflexbrein en een archiverend brein. Zijn gedrag is een gevolg van wat hij in het archiverend brein heeft opgeslagen.
- Gedraag u zoals u wilt dat uw hond zich gedraagt in plaats van u te gedragen zoals hij zich gedraagt als hij gedrag vertoont dat u niet wenst.

Samenwerken met de hond doet men door hem in eerste instantie te aanvaarden zoals hij is. Hoe kunt u nu samenwerken wanneer u alleen naar uzelf kijkt en dat wat de hond doet steeds wilt veranderen? Indien men de moed heeft om de hond in zijn waarde te laten, te laten 'zijn' wie hij is dan kan men samenwerken. Dan komt 'altruïsme' om de hoek kijken en kunnen we onze gedachte dat honden opportunisten zijn verlaten. Het is kijken naar de hond vanuit 'zijn' perspectief zonder dat van uzelf te verlaten dat er voor zorgt dat er connectie ontstaat. Vanuit het perspectief van 'ik' naar 'jij' ontstaat er 'wij'. Over symbiose gesproken...

2 opmerkingen:

  1. Wat lees ik graag je bespiegelingen over hondengedrag - en psychologie. Door je ervaringen en kennis kom je tot voorzichtige inzichten die kunnen groeien en veranderen. En dat vind ik een prettig gevoel, we krijgen meer en meer een inkijk in het hondenhoofd en dus staat er niks vast.
    Ik heb bijlange geen perfect opgevoede hond maar ik kijk wel naar MIJN hond en die anders dan de vorige hond die ik had. Hij heeft inderdaad een andere persoonlijke ruimte.
    Als puppy speelde Fred (mijn cockertje, niet-gecastreerd) goedgezind met alle honden maar dat veranderde natuurlijk toen de hormonen begonnen te spelen. Ik heb mij over mijn teleurstelling moeten heenzetten want we willen allemaal een allemansvriend als hond. Maar dat is mijn probleem! Een hond doet hondse dingen, punt. En dat is hanerig gedrag naar sommige andere reutjes (en nee het is geen ramp als er eens een conflict is) en dat hij dikwijls een dubbele agenda met de dames in zijn hoofd heeft.
    Ik heb daar een hele tijd gespannen op gereageerd, deels omdat je anticipeert en daardoor conflicten veroorzaakt die er anders niet zouden zijn. Maar ook door andere hondeneigenaars. Ik heb een man eens zeer paniekerig zien reageren toen Fred hem agressief benaderde (op een hondenweide, met andere teefjes in de buurt : spanning natuurlijk). Anderen halen de schouders op en lopen door.
    Heel wat mensen begrijpen er niks van dat je je hond niet woest corrigeert als hij uitvalt naar een andere hond (gebeurt niet zo vaak, hoor). Of zijn behoorlijk geshockeerd als Fred een teefje probeert te bestijgen.
    Zijn honds gedrag begrijpen ipv te willen onderdrukken is de eerste stap voor een goede band. En mijn grootste frustratie is dat ik hem nooit 100% zal begrijpen, ik kan alleen maar proberen.
    En gelukkig zijn er mensen zoals jij die daar nog meer hun best voor doen en kunnen helpen!

    BeantwoordenVerwijderen
  2. Prachtig artikel, en zo de waarheid, mijn hond zijn uitvalgedrag is gestopt met te reageren zoals ik wil hij ook reageert, hem meer ruimte te geven aan de leiband, en het te aanvaarden als het toch nog eens gebeurt, dan haal ik hem uit de situatie, zo help ik hem meer ipv corrigeren. Zoals in de reactie hierboven lees begrijpen mensen ook niet dat ik niet corrigeer, ik krijg daar soms een opmerking over, ook op de hondenschool, maar mijn hond stopt onmiddellijk met grommen als ik tussen de andere hond en hem in sta (doordat de andere hond hem fixeert bvb, eigenaren en instructeurs merken dat niet op, ze merken wel het "agressief" gedrag van mijn hond op) jammer dat er op hondenscholen alleen gekeken word naar trucjes en hoe goed die hond dat kan, maar niet naar hun gedrag en communicatie, dat moet ik als eigenaar daar zelf allemaal goed bekijjen en dan gaat het goed, daarom vraag ik me af of de hondenschool wel zinvol is...

    BeantwoordenVerwijderen